Prawo » Filozofia prawa
Zastępowanie domniemań presupozycyjnych przez zwroty kategorycznie jednoznaczne [2] Autor tekstu: Jerzy Kolarzowski
Zarówno dla presupozycji jak i dla komunikatu
jurydycznego można przyjąć dość istotne założenie weryfikujące. Założenie
to stanowi, że znaczeniem komunikatu jest reakcja słuchacza (np. mniej lub
bardziej okazane zainteresowanie, a jeszcze lepiej: ujawnienie motywów tego
zainteresowania) [ 7 ].
Oryginalność owego założenia polega na specyficznym rozumieniu -
znaczeniem odmiennym — od tradycyjnie przyjmowanego w epistemologii, logice
oraz językoznawstwie nie kognitywnym. Poza nawiasem pozostają takie problemy z historii europejskiej filozofii, jak zagadnienie uniwersaliów, klasyczna
definicja prawdy, denotacja i semantyka używanego słownictwa. Uszczegóławiając i „wzmacniając" to założenie nadamy mu charakter obligatoryjny i praktyczny zarazem. Posiada ono status „dobrej rady". „Rada" ta głosi,
że w imię skuteczności komunikacji lepiej jest przyjąć prymat
subiektywistycznego rozumienia po stronie słuchacza komunikatu. Nie wolno
przyjmować założenia utożsamiającego znaczenia naszych komunikatów z naszymi intencjami. Po naszej stronie (jako nadawcy) istnieją tylko narzędzia
wywierania wpływu. Narzędzi tych nie należy rozpatrywać w kontekście
kulturowego zaplecza, w którym doszło do spotkania. Posiadane przez nas narzędzia
(tu rozumiane jako umiejętności) możemy jedynie mniej lub bardziej
skutecznie dobrać i zastosować. Nie możemy się opierać na założeniu, że w przestrzeni języka, tego samego dla nadawcy i odbiorcy, istnieje
obiektywne, prawdziwe znaczenie wypowiedzianych słów, że w obrębie
rozumienia świata idei istnieje jakakolwiek wspólnota, do której można by
się odwołać. Własnego komunikatu nie wolno nam traktować jako
wiarygodnego, zobiektywizowanego opisu, ponieważ nie istnieją powody, żeby
był on taki dla naszych słuchaczy. Tak ujęte znaczenie komunikatu zostaje
„oderwane" od konstruowanego lub interpretowanego obiektywnie świata
idei. Przyjęcie założenia, że znaczeniem komunikatu jest reakcja odbiorcy,
chroni (lub przynajmniej przestrzega) uczestników komunikacji przed
wchodzeniem na ścieżki jałowych sporów i polemik, w rodzaju:, „co dane słowo
naprawdę znaczy", „co powinno znaczyć", „czyja interpretacja jest
prawidłowa" itd. Czasami jednak taki punkt widzenia może stać się dobrym
wspólnym mianownikiem do procesu konstruktywnego negocjowania znaczeń.
Żeby jednak uniknąć procesu negocjowania znaczeń a w wypadku tekstu
jurydycznego zredukować do minimum wykładnie systemową i ogólną
pozostawiając jedynie logiczną i językową, warto zastanowić się nad
mechanizmami zastępowanie presupozycyjnych wypowiedzi przez zwroty
kategorycznie jednoznaczne.
W
poniższym wyszczególnieniach znajdą się przykłady takich operacji. Będą
one dokonywane na materiale ilustracyjnym pochodzącym przede wszystkim z tekstów prawnych powszechnego użytku (ustawy powszechnie obowiązujące w Polsce) jak i z obiegu wewnętrznego (statuty stowarzyszeń, fundacji, spółek).
CZĘŚĆ II.
ZWROTY PRESUPOZYCYJNE W TEKSTACH JURYDYCZNYCH
A. Zastępowanie
presupozycji przez zwroty kategorycznie jednoznaczne — wybrane przykłady
1. PRESUPOZYCJE Z "NIE".
Ludzki umysł nie przyjmuje do swej świadomości słowa
„nie". Kiedy więc wypowiadamy zdanie z „nie", nasz odbiorca traktuje
je tak, jakby tego „zaprzeczenia" nie słyszał. W jaki sposób nasz umysł
reaguje na komunikaty perswazyjne zawierające zaprzeczenie? Chciałbym, abyś
Czytelniku przez chwilę nie zwracał uwagi na swoją lewą dłoń, na
odczucia z niej docierające. Czy nadal nie zwracasz uwagi na lewą dłoń?
Przykład podobnego komunikatu: Nie myśl o czarnym kocie. Oczywiście, słysząc
te zwroty, zwrócimy uwagę na swoją lewą dłoń i pomyślimy o czarnym
kocie. Dzieje się tak, dlatego, że aby nasz umysł przyjął i zrozumiał
komunikat o nie myśleniu o kocie, musi najpierw zrozumieć słowo kot, czyli o nim pomyśleć. Ma to ogromne znacznie w kontekście komunikatów
perswazyjnych, które pomimo naszych intencji mogą w pierwszym semantycznym
planie być negatywne, bądź pozytywne.
Zasadniczo presupozycji z „NIE" można używać w znaczeniu zarówno negatywnym, jak i pozytywnym. Negatywne znaczenie
presupozycji z "NIE" oznacza, że po przeczeniu znajduje się słowo o negatywnym ładunku emocjonalnym. I odwrotnie presupozycje pozytywne z
"nie" oznaczają takie, w których po partykule występuje słowo o pozytywnym ładunku znaczeniowym.
• Przykład presupozycji z "NIE" w znaczeniu
negatywnym w języku codziennym [ 8 ]:
Nie denerwuj się. Nie martw się.
• Przykład presupozycji z "NIE" w znaczeniu
pozytywnym w języku codziennym:
Nie pragnij sławy.
We współczesnym języku jurydycznym występują głównie
presupozycje, które określiliśmy jako pozytywne, gdyż są one
precyzyjniejsze. Presupozycje negatywne zdarzają się wówczas, gdy czasownik
występujący po słowie „nie" ma negatywną konotację znaczeniową.
• Przykładowe zwroty w języku jurydycznym:
nie wolno, nie zezwala się, nie może, nie jest, nie popełnia.
Ponieważ słowo popełnia w języku polskim
odnosi się do przestępstw i różnorodnych form naruszeń prawa zwrot „nie
popełnia" jest ilustracją presupozycji o negatywnej konotacji
znaczeniowej.
• Przykład presupozycji z "NIE" w znaczeniu
pozytywnym w normie prawnej
Pracodawcą jest jednostka
organizacyjna, choćby nie posiadała osobowości prawnej, a także
osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracowników. (Art. 3.K. P. [ 9 ])
• Przykład presupozycji z "NIE" w znaczeniu
negatywnym w przepisie prawnym
Nie popełnia przestępstwa
skarbowego lub wykroczenia skarbowego sprawca czynu zabronionego, jeżeli nie
można mu przypisać winy w czasie czynu.( § 3. K K.-s.)
Trzeba mieć świadomość, iż w wielu konstrukcjach
prawnych zwroty z „nie" będą potrzebne i trudno je będzie zastąpić
innymi sformułowaniami. Warto jednak zwrócić uwagę na to, że słowo
„nie" często działa jak sygnał odsyłając do zwrotów nieostrych,
skomplikowanych konstrukcji prawnych, swobodnego uznania i domniemań. Czy w każdej z takich sytuacji jest to świadomy zabieg ustawodawcy? Można mieć
wiele wątpliwości. Przytoczony art. 3 kodeksu pracy mógłby mieć formę:
• Propozycja bez presupozycyjne sformułowanie art.
3 K. P.
Pracodawcą w myśl niniejszego kodeksu jest
osoba prawna, osoba fizyczna, jednostka organizacyjna bez osobowości prawnej,
zatrudniająca pracowników na umowę o pracę. Warto też pamiętać, by w sentencjach przepisów
prawnych przeczenie „nie" występowało tylko jeden raz. Przytoczony
paragraf 3 kodeksu karno-skarbowego mógłby mieć postać.
• Propozycja bez presupozycyjnego sformułowania §
3 K K.-s
Przestępstwem skarbowym lub wykroczeniem
skarbowym jest czyn zabroniony, którego sprawcy udowodniono winę. Wina
sprawcy ogranicza się do czasu popełniania czynu. Jak widać z powyższego przykładu zastępując
partykułę przeczącą możemy stosować styl zdepersonifikowany, co winno
wyjść na korzyść przepisom prawnym, a ponadto ustawodawca został by
zmuszony do konstruowania krótszych zdań, na czym zyskałaby przejrzystość
aktu prawnego.
2. PRESUPOZYCJE NASTĘPSTWA CZASOWEGO
Są
to zdania z zastosowaniem słów umieszczających daną czynność w czasie w połączeniu z przyimkami: „podczas", „po", „w", "w czasie",
„gdy", „zanim". Dodając do nich pozytywne skojarzenie uzyskujemy
pewność dobrego przyjęcia informacji przez słuchacza.
• Przykład presupozycji NASTĘPSTWO CZASU w języku
codziennym:
W czasie podpisywania umowy, chcę coś jeszcze przedyskutować z tobą.
Presupozycja zakłada to, że osoba podpisze umowę.
Presupozycje ze słowami „po" mają zwykle
konstrukcję typu: "czy chcesz zrobić X po zrobieniu Y?.
Presupozycje następstwa czasowego z synchronizującym
słowem „podczas" kierują uwagę słuchacza, czy słuchaczy na pierwszy
plan czasowy, wynikający ze zdania nadrzędnego i pozwalają zasugerować coś
mniej przyjemnego w zdaniu następnym, często gramatycznie podrzędnym.
• Inny przykład presupozycji NASTĘPSTWO CZASU w języku
codziennym:
Podczas, gdy będziesz poznawał założenia naszego projektu, docenisz w pełni możliwości, jakie wiążą się wraz z podjęciem z nami współpracy.
Zdania ze słowem „podczas" mają postać: „będzie
miało miejsce X, podczas Y". Słówko "podczas" odwołuje się do
synchroniczności zdarzeń przeszłych lub przyszłych, a przez to znakomicie
się nadaje do oddania następstwa czasowego.
W języku jurydycznym presupozycje następstwa
czasowego częściej występują w omówieniach i streszczeniach zdających
sprawę ze stanu prawnego, niż w sentencjach samych norm. Wynika to głównie
ze ścisłej konstrukcji, tak jak na przykład w Kodeksie postępowania
Administracyjnego bardzo często pojawia się słowo „gdy", ale
konstrukcja tych norm nawet jeżeli stanowi presupozycję nie wymaga zstąpienia
jej przez zwrot kategorycznie jednoznaczny. Domniemania presupozycyjne służą
wówczas swobodom i uprawnieniom obywatelskim oraz prawidłowości działania
administracji.
• Przykład presupozycji NASTĘPSTWO CZASU w normie
przepisu prawnego
. Pisma doręcza się
stronie, a gdy strona działa
przez przedstawiciela — temu przedstawicielowi. (Art. 40.
§ 1 K. P. A.)
• Propozycja bez presupozycyjnego sformułowania
Art. 40. § 1 K. P. A.
Pisma dostarcza się stronie, a dla strony działającej
przez przedstawiciela — wskazanemu w umocowaniu przedstawicielowi. Pisma dostarcza się stronie, a kiedy organ
administracji powziął informację, że strona ma przedstawiciela — zastępcy
wskazanemu w pełnomocnictwie. Słowo „gdy" w art. 40 § 1 KR nie pełni tylko
roli zwykłego spójnika ale wzmacnia konstrukcję, której celem jest prawidłowy
kontakt z obywatelem, bądź jego reprezentantem. Można jednak podjąć rozważania
czy pominięcie przyimka „gdy" nada analizowanej normie brzmienie ściślejsze.
Słowa
„umocowanie — i (form. przymiotnikowa) umocowanemu" a także „pełnomocnictwo"
mają w zaproponowanych przykładach charakter zwrotów kategorycznie
jednoznacznych. Unika się wówczas wątpliwości dotyczących momentu powołania
pełnomocnika strony. Również niektóre przepisy ze słowem „podczas"
mają rozciągliwe znaczenie:
1 2 3 4 5 Dalej..
Przypisy: [ 7 ] Referuję na podstawie: K. Mudyń, O
niektórych warunkach skutecznej komunikacji w ujęciu NLP,
„Prakseologia", nr 139, 1999, s. 46-47. [ 8 ] • — taki znak anonsuje przykłady presupozycji w języku potocznym, w normach prawnych i ewentualne propozycje użycia języka jurydycznego bez
presupozycji. [ 9 ] W tekście używam przyjętych skrótów aktów prawnych K. P. — Kodeks
Pracy; K K.-s.) — kodeks Karno-skarbowy; K. P. A. — kodeks postępowania
administracyjnego; K. P. K. — kodeks postępowania karnego; K. C. -
kodeks cywilny; K. S. H. — kodeks spółek handlowych; K. R. — kodeks
rodzinny; U. C. — ustawa celna. « Filozofia prawa (Publikacja: 23-01-2006 )
Jerzy Kolarzowski![](/img/pub/600667001131827007.jpg) Doktor habilitowany, adiunkt w Instytucie Historyczno-Prawnym Uniwersytetu Warszawskiego (Wydział Prawa i Administracji). Współzałożyciel i rzecznik prasowy PPS (1987 - luty 1988), zwolniony z pracy w IPiP PAN (styczeń 1987), współredagował Biuletyn Informacyjny Ruchu Wolność i Pokój (1986–1987), sygnatariusz platformy Wolność i Pokój (1985), przekazywał i organizował przesyłanie m.in. do Poznania, Krakowa, Gdańska, Lublina i Puław wielu wydawnictw podziemnych. Posiada certyfikat „pokrzywdzonego” wystawiony przez IPN w 2003 r. Master of Art of NLP. Pisze rozprawę habilitacyjną "U podstaw europejskiej filozofii praw człowieka. Narodziny jednostki w sferze publicznej i prywatnej w pismach Braci Polskich". Zainteresowania: historia instytucji życia publicznego i prywatnego, myśl etyczna i religijna Europy (zwłaszcza okresu reformacji). Bada nieoficjalne nurty i idee inspirujące kulturę europejską. Hobby: muzyka poważna, fotografia krajobrazowa. Autor książki Filozofowie i mistycy Liczba tekstów na portalu: 51 Pokaż inne teksty autora Najnowszy tekst autora: Polski i brytyjski samorząd terytorialny - zasadnicze różnice | Wszelkie prawa zastrzeżone. Prawa autorskie tego tekstu należą do autora i/lub serwisu Racjonalista.pl.
Żadna część tego tekstu nie może być przedrukowywana, reprodukowana ani wykorzystywana w jakiejkolwiek formie,
bez zgody właściciela praw autorskich. Wszelkie naruszenia praw autorskich podlegają sankcjom przewidzianym w
kodeksie karnym i ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych.str. 4566 |