![](http://i.racjonalista.pl/s.gif) |
Chcesz wiedzieć więcej? Zamów dobrą książkę. Propozycje Racjonalisty: | | |
![](http://i.racjonalista.pl/t.gif) ![](http://i.racjonalista.pl/t.gif) ![](http://i.racjonalista.pl/img/ban/ch1.jpg) |
|
|
![](http://i.racjonalista.pl/s.gif) |
Państwo i polityka » Doktryny polityczne i prawne
Koncepcja relacji Kościoła i państwa w nauczaniu społecznym Jana Pawła II [2] Autor tekstu: Paweł Borecki
Jan
Paweł II podjął próbę sprecyzowania doktryny soborowej w dziedzinie stosunków
państwo — Kościół, a zarazem wzbogacił ją o nowe elementy. W jego
nauczaniu występowały także nawiązania
do dokumentów doktrynalnych papiestwa z okresu przedsoborowego. Wypowiedzi społeczne
papieża charakteryzowały się realizmem, wyrażającym się zwłaszcza w uznaniu złożoności i zmienności współczesnego świata, w krytycznej ocenie
realiów społeczno — politycznych, owocującej niekiedy wręcz manichejską
wizją świata jako miejsca starcia „kultury życia" i „kultury śmierci".
Ponadto wypowiedzi te odznaczały się dystansem wobec głównych,
konkurencyjnych nurtów ideowych minionego stulecia — liberalizmu i socjalizmu
(komunizmu). Jakkolwiek papież nie obawiał się przy tym akcentować swej
ideowej tożsamości, to obca mu była jednak zarówno tendencja integrystyczna
(konserwatywna) jak i progresistyczna, bowiem obie uznane zostały za zagrożenie w procesie urzeczywistnienia Vaticanum II. Kościół, czytamy w Liście
do Prefekta Kongregacji Nauki Wiary, jak ów ewangeliczny szafarz
umiejętnie „wyjmuje ze skarbca swego rzeczy stare i nowe"[...], w bezwzględnym posłuszeństwie dla Ducha Prawdy, którego Chrystus dał Kościołowi
jako Boskiego Przewodnika. A Kościół dokonuje tego subtelnego osądu
poprzez autentyczny Urząd Nauczycielski.
[ 25 ]
Orientacja antropocentryczna stanowiła, obok rygoryzmu moralnego, cechę
charakterystyczną nauczania społecznego Jana Pawła II, zarazem dowodzi jego
zakorzenienia nie tylko w literze, ale i w duchu Soboru Watykańskiego II. Już w swej pierwszej encyklice Redemptor hominis papież podkreślił
uniwersalny i humanistyczny charakter misji Kościoła, stwierdzając: Ten człowiek
jest drogą Kościoła, drogą, która prowadzi niejako u podstaw tych wszystkich
dróg, jakimi Kościół kroczyć powinien [...].
[ 26 ]
Jest to, jak głosi encyklika Centesimus annus, jedyne źródło
inspiracji, z którego czerpie nauka społeczna Kościoła.
[ 27 ]
Następstwem tego rodzaju postawy było szczególne akcentowanie w wypowiedziach
Stolicy Apostolskiej problematyki praw i wolności człowieka w aspekcie
indywidualnym i wspólnotowym oraz uznanie za podstawowe zadanie Kościoła
obrony wynikających z natury ludzkiej oraz prawa naturalnego praw każdego człowieka i całej społeczności ludzkiej.
[ 28 ]
Ich respektowanie stanowiło zasadnicze kryterium odniesień Kościoła do współczesnych
państw. W szczególności afirmacji ustroju demokratycznego towarzyszyło
przekonanie: Nie może [...] istnieć prawdziwa demokracja,
jeżeli nie uznaje się godności każdego człowieka i nie szanuje jego praw.
[ 29 ]
Prawa te zakorzenione w nienaruszalnej godności ludzkiej nie mogą być w sposób
nieograniczony przedmiotem procedur demokratycznych.
[ 30 ]
Przestrzeganie praw człowieka zostało uznane przez Stolicę Apostolską za
warunek sine qua non zachowania ładu społecznego i pokoju między państwami.
Szczególnej
aprecjacji w wypowiedziach społecznych Jana Pawła II podlegała wolność
sumienia, a zwłaszcza wolność religijna jako pierwsze i niezbywalne prawo
osoby ludzkiej, przy znamiennej rzadkości użycia terminu — wolność w sprawach religijnych, co zdaje się pośrednio wskazywać na negatywny
stosunek do ateizmu. Wolność sumienia w opinii papieża określała sferę
nieingerencji nie tylko władzy państwowej, lecz także społeczeństwa w świat
wewnętrzny osoby, oznaczała szacunek dla sumienia każdego człowieka oraz
niedopuszczalność narzucania komukolwiek wyborów światopoglądowych przy
respektowaniu prawa do wyznawania własnej „prawdy" bez pogardzania z tego
powodu innymi.
[ 31 ]
Sumienie nie jest [...] jednak absolutem, postawionym ponad prawdą i błędem; przeciwnie, jego wewnętrzna natura zakłada związek z prawdą
obiektywną, powszechną i taką samą dla wszystkich, której wszyscy ludzie
mogą i powinni poszukiwać.
[ 32 ]
Najgłębszy wyraz wolności sumienia stanowiła zdaniem Jana Pawła II wolność
religijna. Jako dotycząca najbardziej intymnej strony ducha została
uznana wręcz za podwalinę bytu innych wolności
[ 33 ], niezbędny czynnik dobra osoby i całego społeczeństwa, jak
również osobistej samorealizacji każdego,
[ 34 ]
zaś jej poszanowanie za swego rodzaju probierz poszanowania innych podstawowych
praw człowieka.
[ 35 ]
Papież nawiązując do soborowej Deklaracji o wolności religijnej
dokonał uszczegółowienia oraz rozbudowy katalogu uprawnień przysługujących
związkom wyznaniowym, zarazem wyznaczających zakres ingerencji państwa.
Uprawnienia te zostały zdefiniowane pozytywnie i uznane za pierwotne wobec władzy
państwowej, lecz mimo prób uniwersalizacji ich katalog nosił wyraźny wpływ
realiów organizacyjno — funkcjonalnych Kościoła Katolickiego. Do
wspomnianego katalogu zaliczono bowiem: wolność posiadania własnej hierarchii
lub odpowiadającej jej struktury kierowniczej w wolny sposób, zgodnie z normami prawa wewnętrznego, wolność przełożonych wspólnot religijnych
swobodnego wypełniania ich posługi, wyświęcania kapłanów i duchownych,
przemawiania i łączności z wiernymi, wolność posiadania instytutów
formacji religijnej i studiów teologicznych, wolność otrzymywania, publikacji i korzystania z literatury religijnej, wolność głoszenia i przekazywania
nauczania wiary także poza miejscami kultu, czy nauczania doktryny moralnej w wymiarze indywidualnym i społecznym oraz wolność posługiwania się w tym
celu środkami masowego przekazu wreszcie wolność prowadzenia działalności
wychowawczej, dobroczynnej i opiekuńczej, natomiast w przypadku związków
wyznaniowych, które jak Kościół Katolicki dysponują scentralizowaną
strukturą — wolność utrzymywania wzajemnych kontaktów i porozumiewania się
organów centralnych z lokalnymi wspólnotami religijnymi oraz wolność
rozpowszechniania aktów i tekstów magisterium, a na płaszczyźnie międzynarodowej — wolność wymiany informacji, w tym informacji i dorobku religijnego lub
teologicznego, współpracy i solidarności o podłożu konfesyjnym, a zwłaszcza
swoboda zebrań i spotkań o charakterze międzynarodowym czy powszechnym.
[ 36 ]
Stolica Apostolska uznała zatem wolność religijną za główną zasadę
relacji państwo — Kościół, zasadę określającą także miejsce Kościoła w pluralistycznym społeczeństwie. Kościół musi być wolny w głoszeniu
Ewangelii oraz wszystkich zawartych w niej prawd i wskazań. Takiej wolności
pragnie, o taka wolność zabiega i ona mu wystarczy,
stwierdził Jan Paweł II w Orędziu do Konferencji Episkopatu Polski w 1997 r.
[ 37 ]
Jest rzeczą symptomatyczną, że papież w swych rozważaniach zdawał się
jednak pomijać uprawnienia wspólnotowe wyznawców światopoglądu
niereligijnego.
Afirmacji wolności religijnej w wymiarze wspólnotowym
towarzyszyło uznanie przez Stolicę Apostolską zasady równości wyznań. Kościół,
stwierdził Jan Paweł II w przemówieniu do przedstawicieli władz państwowych
wygłoszonym w Belwederze w 1979 r., dla swej działalności nie
pragnie żadnych przywilejów, a tylko i wyłącznie tego, co jest niezbędne do
spełnienia jego misji.
[ 38 ]
Papież dopuścił, co prawda wyjątkowo, pewną aprecjację, w szczególności prawną,
określonych wyznań przez władzę państwową, warunkowaną zwłaszcza przesłankami
historycznymi, jednak przy zagwarantowaniu mniejszościom religijnym
indywidualnej i wspólnotowej wolności.
[ 39 ]
Biorąc wszak pod uwagę integralny związek zasady równości związków
wyznaniowych oraz wolności sumienia i wyznania, wykluczający nawet tak
subtelne formy presji jak pozytywna dyskryminacja danej konfesji trudno powyższe
stanowisko uznać za w pełni realistyczne. Zasada równości wyznań została
uznana jedynie w aspekcie prawnym, w wymiarze doktrynalnym pontyfikat Jana Pawła
II charakteryzuje się akcentowaniem ekskluzywizmu Kościoła Katolickiego, z wykluczeniem jednak formułowania na tej podstawie postulatów ustrojowo -
prawnych. Jaskrawym wyrazem wspomnianej postawy stała się Deklaracja
Dominus Jesus. Kościół Chrystusowy, pomimo podziału chrześcijan,
nadal istnieje w pełni jedynie w Kościele katolickim,
[ 40 ]
głosi deklaracja; [...] byłoby sprzeczne z wiarą katolicką postrzeganie
Kościoła jako jednej z dróg zbawienia, istniejącej obok innych, to znaczy równolegle
do innych religii, które miałyby uzupełniać Kościół, a nawet mieć
zasadniczo taką samą jak on wartość, zmierzając [...] tak jak on ku
eschatologicznemu Królestwu Bożemu.
[ 41 ]
"Równość", będąca
podstawą dialogu, czytamy we wspomnianym dokumencie, dotyczy równej godności
osobistej partnerów, nie zaś treści doktrynalnych [...].
[ 42 ]
1 2 3 4 Dalej..
Przypisy: [ 25 ] Jan Paweł II, List do Prefekta Kongregacji Nauki Wiary, „L'Osservatore Romano", 1988, nr 3 — 4, s. 15 [ 26 ] Encykliki Ojca Świętego Jana Pawła II, Kraków, 2000, s. 37, por. Jan Paweł II, Encyklika Dominum et vivificantem, [w:] Encykliki ..., op. cit., s. 333 i 348 [ 27 ] Jan Paweł II, Encyklika Centesimus annus, [w:] Encykliki..., op. cit., Kraków, 2000, s. 694 [ 28 ] Por. Jan Paweł II, Przemówienie do korpusu dyplomatycznego, Warszawa 1991, [w:] Jan Paweł II, Pielgrzymki do Ojczyzny 1979, 1983, 1987, 1991, 1995, 1997, 1999. Przemówienia i homilie, Kraków, 1999, s. 729 [ 29 ] Jan Paweł II, Encyklika Evangelium vitae, [w:] Encykliki..., op. cit., s. 980, por. także Jan Paweł II, Encyklika Centesimus annus, [w:] op. cit. s. 683 [ 30 ] Por. Jan Paweł II, Encyklika Evangelium vitae, [w:] op. cit., s. 867 [ 31 ] Por. Orędzie Jego Świątobliwości Papieża Jana Pawła II na XXIV Światowy Dzień Pokoju — 1 stycznia 1991 — Poszanowanie sumienia każdego człowieka warunkiem pokoju, „L'Osservatore Romano", 1990, nr 12, s. 16 [ 32 ] Orędzie Jego Świątobliwości..., op. cit., s. 16 [ 33 ] List o wolności religijnej Jasna Pawła II do Sygnatariuszy Aktu Końcowego Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie,
www.opoka.org.pl [ 34 ] Por. Jan Paweł II, Wolność religijna warunkiem pokojowego współżycia, „L'Osservatore Romano", 1988, nr 1, s. 3 [ 35 ] Jan Paweł II, Transcendentalne podstawy godności i prawa człowieka, „L'Osservatore Romano", 1988, nr 1- 2, s. 12. Polemiczne stanowisko w tej sprawie zajął Adam Łopatka w pracy Prawo do wolności myśli, sumienia i religii, Warszawa, 1995, s. 48 — 51, który odwołując się do kryterium formalnego — miejsca prawa do wolności myśli, sumienia i religii w aktach prawa krajowego oraz międzynarodowego oraz zakresu jego gwarancji, stwierdził brak podstaw do uznania wspomnianego prawa za rację bytu innych praw i podstawowych wolności — do uznania za prawo najbardziej fundamentalne. A. Łopatka pomija jednak materialne następstwa zakwestionowania wolności myśli, sumienia i religii, które ingerując w sferę motywacji człowieka podważają możliwość realizacji innych praw i wolność dotyczących sfery zachowań zewnętrznych. [ 36 ] Por. List o wolności religijnej..., op. cit. [ 37 ] Jan Paweł II, Pielgrzymki do Ojczyzny..., op. cit., s. 981 [ 38 ] Jan Paweł II, Pielgrzymki do Ojczyzny..., op. cit., s. 18, por. Jan Paweł II, Encyklika Redemptor hominis, [w:] op. cit., s. 52 [ 39 ] Zob. Jan Paweł II Transcendentalne podstawy..., op. cit., s. 12 oraz Jan Paweł II, Papieskie Orędzie na XXII Światowy Dzień Pokoju. Poszanowanie mniejszości warunkiem pokoju, „L'Osservatore Romano", 1988, nr 12 s. 32 [ 40 ] Kongregacja Nauki Wiary, Deklaracja „Dominus Iesus". O jedyności i powszechności zbawczej Jezusa Chrystusa i Kościoła, Warszawa, bdw., s. 35 [ 41 ] Kongregacja Nauki Wiary, op. cit., s. 46 — 47 [ 42 ] Kongregacja Nauki Wiary, op. cit., s. 50 « Doktryny polityczne i prawne (Publikacja: 12-05-2005 )
Wszelkie prawa zastrzeżone. Prawa autorskie tego tekstu należą do autora i/lub serwisu Racjonalista.pl.
Żadna część tego tekstu nie może być przedrukowywana, reprodukowana ani wykorzystywana w jakiejkolwiek formie,
bez zgody właściciela praw autorskich. Wszelkie naruszenia praw autorskich podlegają sankcjom przewidzianym w
kodeksie karnym i ustawie o prawie autorskim i prawach pokrewnych.str. 4136 |
![](http://i.racjonalista.pl/ai/grpr.gif) |